Балаларға арналған интернет сүзгіден өткізілуі мүмкін. Қазақстанда бірден екі маңызды өзгеріс дайындалып жатыр: міндетті балалар SIM-карталарын енгізу және 16 жасқа толмаған пайдаланушыларға әлеуметтік желілерде аккаунт тіркеуге тыйым салу.
Бұл шаралар туралы Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Тамыз конференциясында мәлімдеді. Балалардың әлеуметтік желілерде тіркелуін шектеуді көздейтін заң жобасын Үкімет әзірлеп қойған. Мемлекет басшысының айтуынша, құжат маусым айында Парламентке енгізілген. Алайда тыйым әзірге күшіне енген жоқ.
Балаларға арналған SIM-карта қорғаныстың жеке деңгейіне айналуы мүмкін
Ең елеулі өзгеріс баланың ұялы телефонына қатысты болмақ.
Тоқаев Үкіметке міндетті балалар SIM-карталарын енгізу ауқымын кеңейтуді тапсырды. Мұндағы мақсат — кәмелетке толмаған баланы қорғауды жекелеген қосымшалардың баптаулары немесе ата-ана бақылауы арқылы ғана емес, мобильді интернетке қол жеткізу деңгейінде де қамтамасыз ету.
«Ақпараттық иммунитетті қамтамасыз ете алатын міндетті балалар SIM-карталарын енгізу ауқымын кеңейтуді тапсырамын», — деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Бұл қоңырау шалуға және интернет пайдалануға арналған қарапайым SIM-картадан әлдеқайда кең ұғым. Мемлекет арнайы балалар нөмірін кәмелетке толмағандардың белгілі бір цифрлық контентке қол жеткізуін басқаруға мүмкіндік беретін құрал ретінде қарастырып отыр.
Түнгі уақытта кейбір контент автоматты түрде шектелуі мүмкін
Мұндай механизмнің қалай жұмыс істеуі мүмкін екені мемлекеттік құжаттарда бұған дейін де қарастырылған.
2026–2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасында кәмелетке толмағандардың интернетке қауіпсіз қосылуын қамтамасыз ету үшін балалар SIM-карталарын тіркеу тетігін енгізу көзделген.
Құжатта түнгі уақытта ойын-сауық контентіне қолжетімділік автоматты түрде шектелуі мүмкін арнайы режим қарастырылған.
Бұл ата-аналар үшін маңызды жайт. Егер мұндай тәсіл түпкілікті модельге енгізілсе, бақылау баланың смартфонында арнайы функцияның қосылған-қосылмағанына ғана байланысты болмайды.
Алайда жүйенің түпкілікті техникалық параметрлері әзірге жарияланған жоқ. Шектеу қойылатын нақты уақыт аралығы, ресурстар тізімі және сүзгілерді қолдану тәртібі де көпшілікке нақты ұсынылмаған.
16 жасқа дейін әлеуметтік желіде аккаунт тіркеуге тыйым салынуы мүмкін
Реформаның екінші бөлігі жасөспірімдерге одан да тікелей әсер етуі мүмкін.
Үкімет 16 жасқа толмаған пайдаланушылардың әлеуметтік желілерде тіркелуіне тыйым салуды көздейтін заң жобасын әзірледі.
Президенттің айтуынша, құжат маусым айында Парламентке енгізілген және оны Құрылтайдың алғашқы сессиясының ашылуында қарау ұсынылады.
Бұл жерде маңызды заңдық жайт бар: әзірге сөз қолданыстағы тыйым туралы емес, заң жобасы туралы болып отыр.
Сондықтан қазіргі уақытта Қазақстанда 16 жасқа толмағандардың барлығына белгілі бір күннен бастап TikTok, Instagram, Telegram немесе басқа сервистерді пайдалануға автоматты түрде тыйым салынады деп айтуға болмайды.
Президент өз сөзінде нақты платформаларды атаған жоқ. Сондай-ақ әлеуметтік желілер пайдаланушының нақты жасын қандай механизм арқылы анықтайтыны да әзірге белгісіз.
Балалардың қолданыстағы аккаунттары — негізгі мәселелердің бірі
Бұл ретте жаңа талаптарды іс жүзінде жүзеге асыру отбасылар үшін көптеген сұрақ туындатуы мүмкін.
Егер адамның жасы 16-ға толмаған болса және оның әлеуметтік желіде аккаунты қазірдің өзінде бар болса, заң қабылданғаннан кейін ол аккаунтпен не болады? Жасты қайта растау қажет пе? Шектеу шетелдік платформаларға қалай қолданылады? Баланың SIM-картасы мен әлеуметтік желідегі аккаунты өзара байланыстырыла ма?
Жарияланған мәлімдемелерде бұл сұрақтарға әзірге нақты жауап жоқ.
Қазір белгілі болып отырған негізгі үш бағыт бар: мемлекет 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерде тіркелуін шектеуді, контентті сүзгілеуді күшейтуді және арнайы балалар SIM-карталарын қолдану ауқымын кеңейтуді көздеп отыр.
Ата-ана бақылауы мемлекет үшін жеткіліксіз болып отыр
Президент бұл бастаманы цифрлық ортаның балаларға ықпалының артуымен түсіндірді.
Өз сөзінде Тоқаев әлеуметтік желілерді, цифрлық платформаларды, жасанды интеллектіні және агрессивті маркетингті баланың дүниетанымына тікелей әсер ететін факторлардың қатарына жатқызды. Сондай-ақ ол 2018 жылы қабылданған «Балаларды денсаулығы мен дамуына зардабын тигізетін ақпараттан қорғау туралы» заңды қайта қарау қажеттігін айтты.
Бұдан бөлек, Үкіметке контентті сүзгілеу бойынша шаралар қабылдау тапсырылды.
Сонымен қатар Мемлекет басшысы биліктің енді тек ата-ана бақылауына сүйенуді көздемейтінін анық аңғартты. Осыдан кейін міндетті балалар SIM-карталарын енгізу туралы тапсырма берілді.
Балаға кәдімгі SIM-карта алып бере салу жеткіліксіз болуы мүмкін
Жаңа талаптардың ұялы байланыс нарығына да әсері болуы ықтимал.
Егер міндетті формат бүкіл ел бойынша енгізілсе, операторларға балалар нөмірлерін кәдімгі SIM-карталардан ажыратып, олар үшін белгіленген қолжетімділік режимін қамтамасыз ету қажет болады.
Алайда әзірге ең маңызды практикалық мәселелерді реттейтін ережелер жарияланған жоқ: балалар SIM-картасын кім рәсімдеуі керек, ол қай жасқа дейін міндетті болады, баланың қолданыстағы нөмірін ауыстыру қажет пе және жаңа режимге көшу қалай жүзеге асырылады?
Сондықтан ата-аналарға әзірге балалардың SIM-карталарын шұғыл ауыстырудың қажеті жоқ. Президенттің тапсырмасына байланысты ғана қолданыстағы тәртіп өзгермейді — алдымен жаңа талаптар нормативтік тұрғыдан бекітілуі керек.
Бір нөмір бірнеше шектеудің негізіне айналуы мүмкін
Жаңа модельдің ең қызықты тұсы — цифрлық қауіпсіздіктің бірнеше тетігін біріктіру мүмкіндігі.
Арнайы балалар SIM-картасы интернетті кәмелетке толмаған адамның пайдаланып отырғанын техникалық тұрғыдан анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар әлеуметтік желілерде тіркелуге жас шектеуі енгізілуі мүмкін, ал мемлекеттік тұжырымдамада түнгі уақытта ойын-сауық контентіне қолжетімділіктің арнайы режимі қарастырылған.
Егер осы элементтердің барлығы бір жүйеге біріктірілсе, Қазақстанда балалардың смартфон пайдалану тәртібі кәдімгі «ата-ана бақылауын» енгізумен салыстырғанда әлдеқайда елеулі өзгеруі мүмкін.
Алайда бұл жерде «егер» деген сөз маңызды: түпкілікті механизм Президент тапсырмасынан кейін қабылданатын нормативтік құжаттар мен шешімдерде нақты көрсетілуі тиіс.
Сондықтан ата-аналар үшін қазір «балаларға интернетті бұғаттайды» деген қауесеттерден гөрі болашақ заңның нақты нормаларын — пайдаланушылардың жасын, жеке басын сәйкестендіру ережелерін, қолданыстағы аккаунттардың тағдырын және балалар SIM-картасының мүмкіндіктерін бақылау маңызды.
Бұған дейін Қазақстанда балаларды кибербуллингтен, қалаусыз контенттен және интернеттегі басқа да қауіптерден қорғауға арналған құралдардың енгізілгені туралы жазған болатынбыз. Балалар SIM-карталарына негізделген жаңа модель мұндай бақылауды мобильді интернет инфрақұрылымының бір бөлігіне айналдыруы мүмкін.
