Қазақстанда мүгедектігі бар 737 мыңнан астам адам тұрады. Әлеуметтік қолдау және ерекше қажеттіліктері бар адамдардың өмір сүру сапасын арттыру мемлекеттік саясаттың басты бағыттарының бірі және ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің (ЕХӘҚМ) басты міндеттерінің бірі болып табылады.
Бүгінгі таңда Қазақстанда тұратын 737,4 мың мүгедектігі бар адамның 415,9 мыңы еңбекке қабілетті жаста (56,4%), 206,8 мыңы зейнет жасында (28,0%), 114,7 мыңы 18 жасқа дейінгі балалар (15,6%).
Мүгедектігі бар адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету үшін Қазақстанда мыналарды қамтитын көп деңгейлі әлеуметтік қорғау жүйесі жұмыс істейді: Мемлекеттік көмек және жәрдемақылар мен әлеуметтік төлемдер түріндегі қолдау; әлеуметтік оңалту шеңберінде ағзаның жоғалған функцияларын өтеу; арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету.
Мүгедектігі бар адамдар көрсетілімдері мен қарсы көрсетілімдерін ескере отырып , мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен протездік-ортопедиялық көмекпен, сурдо-тифлотехникалық құралдармен, кресло-арбалармен, санаторий-курорттық емдеумен, міндетті гигиеналық құралдармен, жеке көмекшінің және жестау тілі маманының қызметтерімен қамтамасыз етіледі.
Қазақстанның барлық өңірлерінде мүгедектігі бар адамдар үшін қолжетімді және кедергісіз орта құру бойынша жұмыстар жоспарлы түрде жүргізілуде.
Мүгедектігі бар адамдар мен мүгедектігі бар балаларды тәрбиелеп отырған отбасылардың мәселелерін шешу мақсатында Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің жанынан мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қорғау саласындағы Үйлестіру кеңесі жұмыс істейді, оның басты міндеті – мемлекет пен қоғам арасында диалог алаңын құру, ерекше қажеттіліктері бар адамдардың өмір сүру сапасын арттыру бойынша нақты ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу.
Әлеуметтік кодексті іске асыру шеңберінде 2023 жылғы 1 шілдеден бастап мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қолдау шаралары айтарлықтай күшейтілді.
2024 жылы еліміз Біріккен Ұлттар Ұйымына Мүгедектігі бар адамдардың құқықтары туралы конвенцияны жүзеге асыру бойынша қабылданған шаралар туралы алғашқы баяндамасын қорғады. БҰҰ-ның Мүгедектігі бар адамдардың құқықтары жөніндегі комитеті Қазақстан қабылдаған шараларды жоғары бағалап, бірқатар маңызды ұсыныстар жасады.
Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша БҰҰ ұсынымдарын, халықаралық тәжірибе мен қоғамдық бірлестіктердің ұсыныстарын ескере отырып, 2024 жылғы желтоқсанда мүгедектігі бар жандарды әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға, олардың толыққанды әлеуметтік-экономикалық және саяси өмір сүруіне жағдай жасауға бағытталған Қазақстан Республикасындағы 2025-2030 жылдарға арналған инклюзивті саясат тұжырымдамасы қабылданды.
Әлеуметтік кодекске сәйкес мүгедектігі бар жандарды мемлекеттік қолдау әділ қоғам құру, теңдік және әлеуметтік қорғау саласындағы адам құқықтарын шектеуге жол бермеу қағидаты негізінде жүзеге асырылады. Мемлекет мүгедектігі бар жандарды әлеуметтік қамсыздандыруды жақсарту бойынша жүйелі шараларды жүзеге асырады.
2025 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша мүгедектігі бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы алушылар саны 541,1 мың адамды құрайды. Ағымдағы жылдың қаңтар-сәуір айлары аралығында мүгедектігі бар жандарға арналған мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыларды төлеуге республикалық бюджеттен 126 млрд теңге бөлінді. Мемлекеттiк әлеуметтiк жәрдемақылардың мөлшерi мүгедектiк тобы мен себебiне, сондай-ақ тиiстi қаржы жылына арналған «Республикалық бюджет туралы» заңда белгiленген ең төменгi күнкөрiс деңгейiне байланысты. Ағымдағы жылдың 1 сәуіріне мүгедектігі бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардың орташа мөлшері 78 763 теңгені құрады.
Сонымен қатар, міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушылар бюджет қаражаты есебінен төленетін жәрдемақылардан басқа еңбекке қабілеттілігін жоғалтқан кездегі әлеуметтік төлемдерді Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан (бұдан әрі – МӘСҚ) алады.
Мүгедектігі бар адамдарға арнаулы әлеуметтік қызметтерді шамамен 792 мемлекеттік ұйым көрсетеді, оның ішінде: 120 мемлекеттік арнаулы стационарлық әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы, 106 мемлекеттік күндізгі емдеу орталығы, 37 мемлекеттік оңалту орталығы, 529 үйде әлеуметтік көмек көрсету бөлімдері.
Стационарлық ұйымдардың қолданыстағы желісіне балама
Стационарлық ұйымдардың жұмыс істеп тұрған желісіне балама күндізгі және үйде болу жағдайында әлеуметтік қызметтер көрсету болып табылады, олар өз кезегінде отбасында адамды сақтау жолымен отбасылық құндылықтарды нығайтуға бағытталған. Нәтижесінде бұрын стационарлық мекемелерде болған 835-тен астам бала өз отбасыларына қайтарылды.
Арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету жүйесін жаңғырту шеңберінде келесі мәселелер бойынша жұмыстар жүргізілуде: арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету стандарттарын және тарифтерді белгілеуді жетілдіру; арнаулы әлеуметтік қызметтер жүйесін монополиясыздандыру және деинституционализациялау; әлеуметтік қызметкерлердің мәртебесін көтеру. 2025 жылдан бастап қызмет көрсетуге жеке стандарттар және өтемдік техникалық құралдарға шекті бағалар түріндегі жан басына шаққандағы стандарттарды енгізу басталды.
Семей және Тараз қалаларында 150 төсектік жаңа ірі оңалту орталықтары пайдалануға берілді. Мұндай медициналық мекемелер еліміздің тағы 10 облысында (Ақмола, Ақтөбе, Атырау, Жетісу, Батыс Қазақстан, Павлодар, Түркістан облыстары, Алматы, Астана, Шымкент қалалары) ашылады.
Сонымен қатар, инклюзивті қоғамды дамытуға бағытталған «Қамқорлық» бастамасының үшінші кезеңін іске асыру аясында Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі «Қамқорлық қоры», «Samruk-Kazyna Trust» корпоративтік қорлары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қоры және жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп аутизм спектрі бұзылған балаларға арналған күндізгі болу орталықтарын ашу бойынша жұмыс жүргізілуде 8 өңірде (Ақтөбе, Жетісу, Жамбыл, Шығыс Қазақстан, Қостанай, Павлодар облыстарында, Шымкент және Алматы қалаларында) менталдық бұзушылықтар болды.
2025 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша орталықтар 7 қалада ашылды және жұмыс істейді: Шымкент, Павлодар, Өскемен, Талдықорған, Тараз, Қостанай және Ақтөбе.
Мүгедектігі бар жандардың заңды құқықтарын қамтамасыз ету және оларға қолжетімді орта жасау мақсатында Қазақстанның барлық аймақтарында әлеуметтік инфрақұрылым нысандарын бейімдеу жұмыстары жүргізілуде. 2023-2027 жылдар аралығында Интерактивті қолжетімділік картасына енгізілген 42 мыңнан астам нысанды бейімдеу жоспарланған. Бүгінге дейін ел бойынша 23 мыңға жуық нысан толығымен бейімделген.
