«Алматының Қызыл алмасы – берік әрі бақытты отбасының символы» ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған фестивалі 2011 жылдан бері өткізіліп келеді. 15 жыл ішінде оның ұйымдастырушысы Эльмира Әлиева балалардың алғашқы кездесуден бастап өнер көрсетуге дайындалу және сахнаға шығу кезеңіне дейін қалай өзгеретінін, сондай-ақ олармен бірге ата-аналарының және қоғамның инклюзияға деген көзқарасының қалай өзгергенін бақылап келеді. Сұхбат барысында ол жобаның символы ретінде қызыл алманың неліктен таңдалғанын, ересектер баланың қалауын алғаш рет тыңдай бастағанда оның бойында қандай өзгерістер болатынын, шығармашылықтың әлеуметтік бейімделуге қалай көмектесетінін және фестивальдің қай нәтижесін ең маңызды деп санайтынын айтып берді.
— Өміріңіздің қай кезеңінде және неліктен осындай фестивальдер өткізуді шештіңіз? Бұған не түрткі болды?
— Бұл 2011 жылдың күзі болатын. Мен магистрлік диссертациямды қорғауға дайындалып жүрдім. Сол кезде анам қатты ауырып, біз оны ақтық сапарға шығарып салуға дайындалып жатқандай күйде болдық. Мен профессорлар, белгілі психологтар ортасында білім алған Санкт-Петербургтен ұшып шықтым. Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің психология факультетінде оқыдым. Ол кезде жасы 40-тан сәл асқан еді және психология саласына салыстырмалы түрде кеш келдім. Меңгерген әрбір жаңа әдістемемді сол кезде өзіміз құрған Отбасы институтының базасында енгізуге тырыстым. Мектеп оқушыларымен, ата-аналармен, түрлі ведомстволармен белсенді жұмыс істедік. Балалармен жұмыс істеу мені қатты шабыттандырды, өйткені олардың мәселелерін көріп, қолдауға қаншалықты мұқтаж екенін түсіндім.
Санкт-Петербургтен ұшып шыққанымда ұшақтың терезесіне басымды сүйеп, «Алматының Қызыл алмасы» деп ойладым. Бұл өте жарқын символ. Оның бойына қаншама мағына сыйғызуға болады: шырындылық, жарқындық, өмірдің басталуы, мән-мағына, жетілу. Мен өзім үшін нақты бір параллель жүргіздім: алма қалай пісіп-жетілсе, баланың тұлғасы да солай қалыптасып, жетіледі. Сондықтан алғашқы шараны «Алматының Қызыл алмасы» деп атауды шештім.
Мен үшін бұл отбасының да символына айналды. Алматыдағы әр отбасының үйінде біздің апорт бар. Сондықтан қазан айында №96 мектепте алғашқы семинарымызды өткіздік. Оған 100-ден астам директор мен тәрбие жұмысы жөніндегі директор орынбасарлары қатысты. Ол кезде проблемалық жағдайлармен көп жұмыс істеуге тура келді. Менде тіпті күндіз де, түнде де жұмыс істейтін шағын радиотелефон болды, өйткені сенім телефонын жүргіздік, бізге еліміздің әр өңірінен адамдар хабарласатын.
Сол кезде ажырасу мәселесі өте өзекті еді. Мен ата-аналар балаларды тәрбиелеуде күш-жігерін біріктіре алуы үшін отбасының сақталғанын қаладым.
Бірінші жылдың өзінде, меніңше, оннан астам іс-шара өткіздік. «Жастар үйі» балалар үйімен, Технологиялық университетпен жұмыс істедік, кафедраларға бардық, мектептерде шаралар өткіздік. 2012 жылдың наурызына дейін іс жүзінде ай сайын қандай да бір ірі қалалық іс-шара өтіп отырды. Сол кездегі балалардың мәселелері мені ағартушылық қызметке барынша ынталандырды.
— Балаға алғаш рет сахнаға шығуға мүмкіндік бергенде оның бойында не өзгереді?
— Бұл жерде баланың көзіне қарау керек. Оның көзіндегі ұшқынның жанғанын, сыртқы келбетінің қалай өзгеретінін көру қажет. Алайда өзгеріс сахнаға шығардан бұрын, дайындық кезінде басталады.
Біз өз технологиямызды баланың мүддесіне қарай құрамыз. Оның бір шарты — біз баланың пікірін жай ғана тыңдап қоймай, одан: «Сен сахнаға шыға аласың ба? Ойланып көрші, саған қандай музыкалық нөмір ұнайды ма?» деп сұраймыз. Бұл өлең оқу, музыкалық аспапта ойнау, ән айту — баланың ішінде тереңде жатқан және сахнада көрсете алатын кез келген қабілет болуы мүмкін.
Алғашқы ойы көбіне таңданыс болады: «Мені шынымен тыңдап жатыр ма? Ал мен не істеймін?» Өйткені балалар, әдетте, ата-анасының пікіріне бағдарлануға үйренген.
Сондықтан ата-аналармен де жұмыс істейміз.
Оларға: «Баланы тыңдауды, оның пікірін өзіндік күтулері мен ниеттері бар қалыптасып келе жатқан тұлғаның пікірі ретінде қабылдауды үйренейік», — дейміз.
Біздің міндетіміз — баланың бойындағы жасырын әлеуетті ашуға көмектесу. Біз ата-аналарға баламен бірге қандай нөмір ұнайтынын, қай нөмірмен сахнаға сенімді шыға алатынын және нақты нені орындағысы келетінін талқылау үшін шамамен екі апта уақыт береміз.
Бала ересектердің оны шынымен тыңдауға және өзі таңдаған нөмірді сахнада көрсетуге дайын екенін түсінгенде, оның өзіне деген көзқарасы өзгереді. Ол өзін тыңдай бастайды және ересектің талабын орындау үшін не істеу керектігін емес, өзі нені қалайтынын ойлайды. Бұл оны 180 градусқа өзгертеді. Бала өз қалауын тыңдай бастайды, оны сөзбен жеткізеді, біртіндеп бойындағы кешендерден, қорқыныштардан және өзіне деген сенімсіздіктен арылады.
Нөмірді таңдағаннан кейін үлкен дайындық басталады: бала ән немесе өлең жаттайды, репетиция жасайды, айна алдында жұмыс істейді. Оның орындауын студияда жазып, сүйікті әнінің минусовкасын немесе плюсовкасын дайындай аламыз.Мен үшін баланың өзіне, өзінің талантына, қызығушылықтары мен қалауларына сене бастағаны ерекше маңызды. Оны шығармашылық ұжымдар қолдайды, ол үшін би қойылады, жаңа костюмдер тігіледі, дизайнерлік бөлшектер әзірленеді.Содан кейін көрермен, қызу қошемет, баланың жетістігі, фанфарлар мен музыка болады. Ол осы жетістік сыйлаған жаңа күйге енеді.
— Шығармашылық ерекше қажеттіліктері бар балалардың әлеуметтік бейімделуіне қаншалықты мүмкіндік бере алады?
— 100 пайыз мүмкіндік береді. Шығармашылық процесс — ең қолайлы әрі нәтижелі тәсілдердің бірі. Кеңестік психология мектебінің өкілдері, атап айтқанда Рубинштейн, шығармашылық әуесқойлық баланың бойындағы жасырын таланттарды ашуға мүмкіндік беретінін айтқан. Бала креативті ойлауды үйренеді, өзіне ұнайтын нәрсені таңдайды, ішкі мүмкіндіктерін ашады, басымдық беруді және шешім қабылдауды үйренеді.
Ол өз пікірі бар және оны ересектер еститіндей етіп жеткізуге құқығы бар тұлға ретінде әрекет ете бастайды. Бала шығармашылыққа өз эмоциясы мен идеясын салып, мойындау мен қолдауға ие болған кезде, бұл инклюзияның бір бөлігіне айналады. Оның қойылымына құрдастары мен шығармашылық ұжымдар қатысып, дайындалуға көмектеседі. Сондықтан бас репетициялар кезінде балаларға сахнаға шығуды бірнеше рет бастан өткеруге мүмкіндік береміз. Оларға не істей алатынын сезіну, ән айтуға кедергі болатын қорқыныштан арылу маңызды. Содан кейін бала өз дауысын естиді, көрерменді көреді, қошеметті естиді, мойындайды. Ол өзінің қызығушылықтары мен қабілеттерінің басқа адамдарға да қызық екенін түсінеді. Сыйлықтар, фотосуреттер, қолдау тобы, фестиваль символикасы, жарық, сахна — мұның бәрі концерт барысында өте жылдам өтеді. Бірақ алынған тәжірибе баланың өмірінде қалады. Бұл бастапқы нүктеге, өзіндік трамплинге айналады. Одан кейін бала бұрынғыдай болмайды. Ол үйіне басқа күйде — өзіне сенімдірек, дербес әрі шабыттанған күйде қайтады. Қайтадан дайындалып, басқа концерттер мен байқауларға өтінім бере алады.
— Бүгінде Қазақстанда не дұрыс жасалып жатыр және балаларға әлі де не жетіспейді?
— Біріншіден, мәдени инклюзивті орта қалыптасып келеді. Мүмкін, әзірге бұл процесс баяу әрі жеткіліксіз шығар, дегенмен ерекше қажеттіліктері бар балаларды, оның ішінде мүгедектігі бар балаларды нормативтік-құқықтық база арқылы мойындау бағытындағы жұмыс бүгінде белсенді дамып келеді. Қоғамдық бірлестіктер құрылуда, ата-аналар балалардың мәселелерін барған сайын ашық көтеріп келеді. Бұл мәселеге депутаттық корпус та көп көңіл бөледі. Менің ойымша, арнайы психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуге кәсіби әрі сауатты көзқарас жетіспейді. Бізде психологиялық-медициналық-педагогикалық консультациялар, мектептерде әлеуметтік-психологиялық-педагогикалық қолдау қызметтері бар. Бірақ мұның бәрінде әзірге сапалы кәсіби және арнайы тәсіл жетіспейді. Бұл әсіресе мүгедектігі бар бала — мысалы, арба пайдаланатын, көру немесе есту қабілеті бұзылған бала — өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезіне алатын инклюзивті ортаны қалыптастыруға қатысты.
Бұл бағытта эмпатия, жанашырлық пен түсіністік әрдайым жеткілікті емес. Сонымен қатар мемлекеттік деңгейде, соның ішінде Оқу-ағарту министрлігі мен депутаттық корпус тарапынан да мұндай балаларды қолдауға, білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге, оларды қабылдауға және инклюзивті сыныптар құруға көбірек көңіл бөлініп келеді. Ресурстық орталықтардың рөлі зор. Олар бала кәдімгі мектепте, жалпы білім беретін сыныпта оқитын болса да, оған көрсетілетін қолдауды барынша қолайлы етуге мүмкіндік береді. Жеке оқу бағдарламалары тьюторлар, педагог-ассистенттер және жеке даму мен сүйемелдеу бағдарламалары ұсынылатын ресурстық орталықтардың көмегі арқылы осындай балаларды қолдауға мүмкіндік береді.
— Бұл жобаны 2011 жылдан бері өткізіп келесіз. Осы 15 жылдағы балалардың, ата-аналардың және қоғамның бойынан байқаған ең үлкен өзгеріс қандай?
— Балалардың бойынан, әрине, еркіндікті байқадық. Фестивалімізге қатысқысы келетін ата-аналар саны артып келеді. Жобаның өзіне, оның мазмұны мен балаларды қолдауға қатысты оң көзқарас қалыптасты. Біздің орталық пен фестивальдің миссиясы ең алдымен үш негізгі қағидаға негізделеді: балаға жеке көзқарас, оның шығармашылық тұрғыдан іске асуы және баланың сахнада міндетті түрде сүйемелденуі.
Ол сахнаға ешқашан жалғыз шықпайды. Өнер көрсету алдында біз баланың визиттік карточкасын көрсетіп, оның шығармашылығы мен жетістіктері туралы айтып береміз. Бүкіл командамыз сахнаға шыққан кезде баланың барынша еркін болып, мүмкіндіктерін толық аша алуы үшін жұмыс істейді. Бұл — фестивальдің мызғымас қағидалары. Біз ешкімді өзіміз шақырмаймыз. Ата-аналар өтінімді өздері береді. Фестивальдің ашылғанын жариялаған кезде, бес күннен кейін-ақ өтінім қабылдауды жабуымыз мүмкін, өйткені қатысушылардың толық құрамын жинап қоямыз. Оның үстіне біз балалардың санын ешқашан қысқартқан емеспіз, көбіне жоспарлағанымыздан да көп қатысушы жинадық. Биыл біз 15 жасқа дейінгі балаларға жас шегін белгіледік. Жоғары сынып жасындағы жасөспірімдер мен басқа да дағдылары және жеке қажеттіліктері қалыптасқан жастар үшін арнайы бағдарлама ұйымдастыруды шештік. Мен балаларға «ерекше» балалар ретінде емес, тұлғалық тұрғыдан дамып келе жатқан, өзіндік көзқарасы мен өмірге деген қарым-қатынасы бар балалар ретінде қараймын. Біздің міндетіміз — осы жеке көзқарасты қолдау, оны ашып, дамыту және балаға өзін сахнада көрсетуге көмектесу. Егер қоғам туралы айтатын болсақ, фестивальдің мәні біртіндеп Алматы шеңберінен шығып келе жатқанын көріп отырмын. Бізде Түркістаннан, Қостанайдан, Павлодардан, Астанадан, Шығыс Қазақстаннан қатысушылар болды. Меніңше, мұнда «Алматының Қызыл алмасы» символының өзі ғана маңызды емес. Одан да маңыздысы — баланың қызығушылықтарына көңіл бөліп, оның дамуына үлкен рухани және адамдық күш-жігер жұмсау барысында баланы, ата-ананы және жақындарын біріктіру. Қазақстанда бақытты әрі толық отбасылар көп екенін көріп отырмыз. Иә, біз ажырасу статистикасы туралы айтамыз, кейде баланың денсаулығы мен дамуындағы мәселелер отбасы үшін сынаққа айналады. Бірақ кәсіби көзқарасым бойынша, егер ата-аналар баланың денсаулығы мен дамуын қолдау үшін күш-жігерін біріктірсе, бұл отбасы үшін жаңа бағытқа, жаңа мән-мағынаға және жаңа ортақ іске айналуы мүмкін. Ең бастысы — ата-аналар баланың қаншалықты бақытты екенін көреді. Отбасы баланың алдына жаңа мақсаттар қойып, жаңа жетістіктерге жету үшін біріге бастағанда, бұл отбасының өзін де өзгертеді. Баланың ерекшеліктері бұл жағдайда қарым-қатынастар мен құндылықтарды қайта қарауға, құрметтеуге, қабылдауға, эмпатия мен жанашырлыққа үйренуге түрткі болады. Бала отбасын біріктіріп, оған жаңа мүмкіндіктер кеңістігін ашады. Осыдан кейін ата-аналар балаларын жаңа байқаулар мен фестивальдерге қатысуға жиі ұсынып, қалыптасқан күйі мен жетістіктеріне бірге қуануға деген ниетін қолдайды. Мен үшін бұл — отбасылық құндылықтарды жаңаша түсіну.
— Алғаш сахнаға шыққан кезінен есіңізде қалған балалар бар ма? Бірнеше жылдан кейін олармен не болды?
— Әрине. Мен әр баланы: есімін, әдеттерін, қызығушылықтарын, өзі таңдаған нөмірлерін өте жақсы білемін. Нұрай Әміржан есімде ерекше жақсы сақталған.
Биыл ол біздің фестивальге үшінші рет қатысып отыр. Бізге алғаш бес жасында келген. Оның сол кездің өзінде қызының шығармашылық талантын дамыту үшін көп жұмыс істеген керемет анасы бар. Нұрайдың әдемі көйлектері болды, әні жазылған. Ол өте дарынды: мәтіндерді тез жаттайды, бейімделгіш, әртүрлі тілдерде ән орындай алады. Сонымен бірге Нұрайдың табиғи қарапайымдылығы алғаш көрген адамға оны өте жасқаншақ, өзіне сенімсіз әрі нәзік бала ретінде танытады. Бірақ сахнаға шыққанда ол өзінің шығармашылық әлеміне енеді. Дауысының дірілі басылып, көрерменге жылы жүзбен қарап, залға деген үлкен құрметпен өз шығармаларын орындайды. Нұрайға қатысты фестивалімізде тағы бір оқиға бар. Бізге бір бала келіп, өзіне өте қымбат достық қарым-қатынаста болған қызға арнап өнер көрсеткісі келетінін айтты. Оның сөйлеуінде айтарлықтай қиындықтар болды және орындау кезінде оған анасы көмектесті. Ол үшін ең бастысы әнді жай ғана орындау емес, оны Нұрайға арнау еді. Осылайша фестивальде екі оқиға тоғысты: ұсыныс арқылы келген қыз және ол үшін сахнаға шыққан бала. Басқа да мысалдар бар. Денсаулығындағы ерекшеліктерге байланысты телефонды пайдалануы қиын болған балалар болды: қолы үнемі арқасының артына қарай тартып кететін. Соған қарамастан олар түймелерді басып, фестиваль кезінде танысқан достарына арнап YouTube парақшаларын ашуға тырысатын. Бес жасар бір қыз болды. Ол әлі дұрыс сөйлей алмайтын, бірақ бойында сондай тартымдылық пен харизма бар еді, залды бірден баурап алды. Сахнаға шыққанда осы кішкентай, үлбіреген баладан кенеттен дауыс пен энергияның қайнар көзі пайда болғандай әсер қалдырды. Мирон деген бала бар. Ол бізге сөйлеуінде күрделі бұзылыстармен келді. Фестивальде өнер көрсету үшін «Бауырсақ» ертегісін суреттерді пайдаланып баяндады. Оларды көрерменге көтеріп көрсетіп, суреттерде не бейнеленгенін түсіндіруге тырысты. Осылайша ол өз тарихын көрерменге жеткізе алды. Фестивальдерімізде шығармашылық ұжымдардың рөлі өте зор. 2015 жылдан бері екі ұжым — Jazz, Dance және Sunrise — балаларға өнер көрсету кезінде тұрақты түрде көмектесіп келеді. Кей жылдары шығармашылық ұжымдардың қолдау тобы шамамен 250 баладан тұрды. Бір нөмірге баланың, мысалы, анасы туралы ән орындауына көмектесу үшін 27 бала қатыса алатын. Мұндай өнер көрсетулер үшін жаңа көйлектер тігіліп, бас киімдерге тапсырыс беріліп, сәндік элементтер, қанаттар және басқа да атрибуттар ойластырылатын. Әсіресе сөйлеуінде күрделі бұзылыстары бар баланың ән орындағаны есте қалады. Өнер көрсету кезінде оның кекештенгені іс жүзінде естілмейді. Ал алдыңда ән айтып тұрған бала, оның жанында оны қолдап тұрған әдемі көйлек киген 27 қыз болады. Бұл — мүлде күтпеген әсер. Баланың өзін қалай сезінгеніне, бидің нәзіктігі мен әсемдігіне, залдағы атмосфераға немесе осы бірлікке — әннің жанды орындалуына, биге және көрерменнің тыныштығына — қайсысына көбірек қуанарыңды білмейсің. Дәл осындай сәттерде баласының ерекшеліктерін жақсы білетін ата-аналар оның мүмкіндіктерін алғаш рет мүлде басқаша көре алады.
— Сіз үшін фестивальдің шынайы нәтижесі не: қошемет, байқаудағы жеңіс, әлеуметтену, өзін-өзі бағалаудың өзгеруі?
— Әрине, бұл — баланың даму динамикасы. Өнер көрсету алдында біз оның визиттік карточкасын көрсетеміз: саяхаттарынан, жетістіктерінен, табыстарынан немесе баланың басқа қырынан ашылатын сәттерінен фотосуреттер. Бір жолы фотосессияға барғанымыз есімде. Бала кәсіби фотографтарды көріп, қатты қысылып, абдырап қалды да, кетіп, оңаша қалуды сұрады. Ол ұзақ жылады, біз оның тынышталғанын бір сағатқа жуық күттік.
Содан кейін қабырғаға жай ғана жақындап, кем дегенде бір суретке түсіп алуды ұсындық. Бала біртіндеп келісті. Стилист, визажист және фотограф онымен өте абайлап жұмыс істей бастады. Ақырында дайын фотосуреттерді алған кезде баланың жүзінде бұрынғы қобалжудан ешқандай із қалмағанын көрдік. Біз бақытты баланы көрдік. Ол образға және костюмге соншалықты еніп кеткен еді, эмоциясы айқын көрініп, фотосуреттер ерекше шықты.
Егер алғашқы кездесуде мен ұялшақ әрі өзіне сенімсіз баланы көрсем, ал кейін ол сахнаға шығып: «Сәлеметсіздер ме, мен жұлдызбын», — десе, мен үшін ең қымбат нәрсе — осы динамика. Бұл жерде әңгіме тіпті өнер көрсету туралы емес. Ең маңыздысы — дайындық кезінде болатын өзгерістер: бала қарым-қатынаста еркін бола түседі, өзі туралы сенімдірек айтады, әнді бұрынғыдай қорықпай орындайды.
Біз балаға сенімділікті біртіндеп қалыптастыруға шағын қадамдар арқылы көмектесеміз. Мен үшін бұл — басты мақсат. Өйткені маман ретінде баланың ішкі күйінің өзгеруі мен үшін ең маңыздысы. Бұл оған: «Енді сен сахнаға шықтың, сондықтан күлуің керек», — дегендіктен емес. Жоқ. Бала өмір салтын өзгертеді, қызығушылықтары пайда болады, шешім қабылдауды үйренеді, дербестігі артады, өз қалауы туралы сенімді сөйлей алады және аудиториямен өз ұстанымы бар тұлға ретінде сөйлеседі. Бұл шынайы әрі еркін түрде болған кезде және баланы мұндай күйге итермелеудің қажеті қалмағанда, мен үшін фестивальдің ең қымбат нәтижесі осы.
Даму динамикасы кешенді түрде жүреді: эмоциялар, сенімділік, өзін-өзі бағалау өзгереді. Сондықтан бізде ешқашан байқау болмайды. Ешкім ешкіммен жарыспайды және ешкім жеңілмейді.
Барлық бала — фестиваль қатысушысы және әрқайсысы назар аударуға лайық. Біз үшін әлеуметтену, баланың таңдау еркіндігінің артуы және оның басқа да іс-шараларға қатысуы маңызды. Кейін балалар өз әндерін, презентацияларын, костюмдері мен идеяларын басқа байқаулар мен іс-шараларда пайдаланады. Бірақ ең бастысы — баланың ішкі күйі және оның өзгеруі.
— Фестивальден кейін ата-аналар: «Біз баламызды алғаш рет осындай күйде көрдік» деген жағдайлар болды ма?
— Бізде бір маңызды қағида бар: аналар бірінші қатарда отырып, бүкіл концертті өз орындарынан тамашалайды. Өнер көрсету кезінде олар балаға жақындамайды.
Кейін: «Бұл менің балам ба? Ол осылай ән айтты ма?» деген сөздерді өте жиі естиміз. Көптеген ата-ананың баласына қатысты қалыптасқан түсінігі болады: «Менің балам мұны істей алмайды, қолынан келмейді, өзін көрсете алмайды». Бірақ баласын сахнадан көргенде, олардың таңданысы сүйсінішке ұласады. Олар өздері тіпті білмеген талантты көреді. Соңғы фестивальде бір ана: «Мен баламның өнер көрсетуін көрдім және оның бойында мұндай талант бар екенін мүлде білмеппін. Оның өзін қаншалықты аша алатынын, қаншалықты қызықты екенін және дайындық кезінде, сахнада қандай керемет өзгерістер болғанын елестетпеппін», — деді. Мен үшін ата-аналардың осындай пікірі — фестивальдің өте маңызды бөлігі.
Бүгінгі таңда ерекше қажеттіліктері бар баланың өзін-өзі жүзеге асыруына не кедергі?
— Ересектердің немқұрайлылығы, алшақтығы және шектеулілігі. Кейде олар өздері үшін де: «Қалай өмір сүру керек?» деген сұраққа жауап таба алмайды. Ал балаға ересек адам, тәлімгер немесе жай ғана жанында жүрген адам ретінде өзін табуға қалай көмектесу керектігін айтудың өзі қиын. Ғылыми тілмен айтқанда, бұл — құзыреттіліктің болмауы, қызығушылықтың, құрметтің және біз қалыптастыруға тырысып жатқан инклюзивті мәдениет сапасының жеткіліксіздігі. Бала ересектерден үлгі көрген кезде ашылады: өзін қалай көрсету керектігін, адами қасиеттерін қалай танытуды, балалардың қызығушылықтары мен ерекше әлемін құрметтеуді қалай үйренуге болатынын көргенде. Олар әлі кішкентай, әлі өмір сүріп үлгерген жоқ және әрдайым дұрыс мақсат қоя алмайды. Сондықтан көп нәрсе ересектердің мәдени мінез-құлқына байланысты. Өзін өте нәзік сезінетін ерекше бала үшін адамдардан жақсы қасиеттерді көру маңызды. Мұндай балалардың өздері ересектерді артық әбігерден арылта алады. Әдетте қалыптасу жолы қиын болған балалар ересектердің мейірімі мен қамқорлығын өте нәзік сезінеді. Сондықтан маған жетіспейтін бір ғана сөзді атау қиын. Мүмкін, бұл — руханият шығар. Яғни басқа адамды сөзсіз қабылдауға мүмкіндік беретін, тек өз мәселелеріне байланып қалмайтын және оларды балаға артпайтын руханият.
